Omnes homines, qui sese student praestare ceteris animalibus,

summa ope niti decet, ne uitam silentio transeant ueluti pecora, quae

natura prona atque uentri oboedientia finxit. sed nostra omnis uis

in animo et corpore sita est: animi imperio, corporis seruitio magis

utimur; alterum nobis cum dis, alterum cum beluis commune est. quo

mihi rectius uidetur ingeni quam uirium opibus gloriam quaerere et,

quoniam uita ipsa qua fruimur breuis est, memoriam nostri quam maxime

longam efficere. nam diuitiarum et formae gloria fluxa atque

fragilis est, uirtus clara aeternaque habetur.

Sed diu magnum inter mortalis certamen fuit, uine corporis an uirtute animi res

militaris magis procederet. nam et prius quam incipias consulto,

et ubi consulueris mature facto opus est. ita utrumque per se

indigens alterum alterius auxilio eget. igitur initio reges---nam in

terris nomen imperi id primum fuit---diuersi pars ingenium, alii

corpus exercebant: etiam tum uita hominum

sine cupiditate agitabatur; sua cuique satis placebant. postea uero

quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbis

atque nationes subigere, libidinem dominandi causam belli habere,

maximam gloriam in maximo imperio putare, tum demum periculo atque

negotiis compertum est in bello plurimum ingenium posse. quod si

regum atque imperatorum animi uirtus in pace ita ut in bello ualeret,

aequabilius atque constantius sese res humanae haberent, neque aliud

alio ferri neque mutari ac misceri omnia cerneres. nam imperium

facile iis artibus retinetur, quibus initio partum est. uerum ubi

pro labore desidia, pro continentia et aequitate libido atque superbia

inuasere, fortuna simul cum moribus immutatur. ita imperium semper

ad optimum quemque a minus bono transfertur.

Quae homines arant nauigant aedificant, uirtuti omnia parent. sed multi mortales,

dediti uentri atque somno, indocti incultique uitam sicuti peregrinantes

transigere; quibus profecto contra naturam corpus uoluptati, anima oneri

fuit. eorum ego uitam mortemque iuxta aestimo, quoniam de utraque

siletur. uerum enim uero is demum mihi uiuere atque frui anima

uidetur, qui aliquo negotio intentus praeclari facinoris aut artis bonae

famam quaerit.

Sed in magna copia rerum aliud alii natura iter ostendit.

pulchrum est bene facere rei ublicae, etiam bene dicere haud

absurdum est; uel pace uel bello clarum fieri licet; et qui fecere et

qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. ac mihi quidem,

tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum,

tamen in primis arduom uidetur res gestas scribere: primum quod facta

dictis exequenda sunt; dein quia plerique quae delicta reprehenderis

maleuolentia et inuidia dicta putant, ubi de magna uirtute atque gloria

bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo

accipit, supra ea ueluti ficta pro falsis ducit.

Sed ego adulescentulus initio, sicuti plerique, studio ad rem publicam latus

sum, iique mihi multa aduersa fuere. nam pro pudore, pro abstinentia,

pro uirtute audacia largitio auaritia uigebant. quae tametsi

animus aspernabatur insolens malarum artium, tamen inter tanta uitia

inbecilla aetas ambitione corrupta tenebatur; ac me, cum ab

relicuorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido eadem

quae ceteros fama atque inuidia uexabat. igitur ubi animus ex multis miseriis

atque periculis requieuit et mihi relicuam aetatem a re publica procul

habendam decreui, non fuit consilium socordia atque desidia bonum

otium conterere, neque uero agrum colendo aut uenando, seruilibus

officiis, intentum aetatem agere; sed a quo incepto studioque me

ambitio mala detinuerat, eodem regressus

statui res gestas populi Romani carptim, ut quaeque memoria digna

uidebantur, perscribere, eo magis quod mihi a spe metu partibus rei

publicae animus liber erat.

Igitur de Catilinae coniuratione quam uerissime potero paucis absoluam;

nam id facinus in primis ego memorabile existimo sceleris atque periculi

nouitate. de cuius hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam

initium narrandi faciam.

L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna ui et animi et

corporis, sed ingenio malo prauoque. huic ab adulescentia bella

intestina caedes rapinae discordia ciuilis grata fuere, ibique

iuuentutem suam exercuit. corpu patiens inediae algoris uigiliae,

supra quam cuiquam credibile est. animus audax subdolus uarius,

cuius rei libet simulator ac dissimulator, alieni appetens, sui

profusus, ardens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum.

uastus animus immoderata incredibilia nimis alta semper cupiebat.

hunc post dominationem L. Sullae libido maxima inuaserat rei

publicae capiendae; neque id quibus modis assequeretur, dum sibi regnum

pararet, quicquam pensi habebat. agitabatur magis magisque in dies

animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum, quae utraque

iis artibus auxerat, quas supra memoraui. incitabant praeterea

corrupti ciuitatis mores, quos pessima ac diuersa inter se mala, luxuria

atque auaritia, uexabant.

Res ipsa hortari uidetur, quoniam de

moribus ciuitatis tempus admonuit, supra repetere ac paucis instituta

maiorum domi militiaeque, quo modo rem publicam habuerint quantamque

reliquerint, ut paulatim immutata ex pulcherrima optima pessima ac flagitiosissima facta sit, disserere.

Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio

Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur, et cum his

Aborigines, genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum

atque solutum. hi postquam in una moenia conuenere, dispari

genere, dissimili lingua, alius alio more uiuentes, incredibile memoratu

est quam facile coaluerint: $\langle$ita breui multitudo diuersa atque

uaga concordia ciuitas facta erat$\rangle$. sed postquam res eorum

ciuibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens uidebatur,

sicuti pleraque mortalium habentur, inuidia ex opulentia orta est.

igitur reges populique finitimi bello temptare, pauci ex amicis auxilio

esse: nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. at Romani domi

militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus

obuiam ire, libertatem patriam parentisque armis tegere. post ubi

pericula uirtute propulerant, sociis atque amicis auxlia portabant,

magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant.

imperium legitimum, nomen imperi regium habebant. delecti, quibus corpus

annis infirmum, ingenium sapientia ualidum erat, rei publicae

consultabant: hi uel aetate uel curae similitudine patres appellabantur.

post ubi regium imperium, quod initio conseruandae libertatis atque

augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominationemque se conuertit,

immutato more annua imperia binosque imperatores sibi fecere: eo modo

minime posse putabant per licentiam insolescere animum humanum.

Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere magisque

ingenium in promptu habere. nam regibus boni quam mali

suspectiores sunt, semperque iis aliena uirtus formidulosa est.

sed ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui

creuerit: tanta cupido gloriae incesserat. iam primum iuuentus,

simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usum militiae

discebat, magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis

atque conuiuiis libidinem habebant. igitur talibus uiris non labor

insolitus, non locus ullus asper aut arduos erat, non armatus hostis

formidulosus: uirtus omnia domuerat. sed gloriae maximum certamen

inter ipsos erat: se quisque hostem ferire, murum ascendere, conspici,

dum tale facinus faceret, properabat. eas diuitias, eam bonam famam

magnamque nobilitatem putabant. laudis auidi, pecuniae liberales erant;

gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant. memorare possum,

quibus in locis maximas hostium copias populus Romanus parua manu

fuderit, quas urbis natura munitas pugnando ceperit, ni ea res longius

nos ab incepto traheret.

Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex

libidine magis quam ex uero celebrat obscuratque. Atheniensium res

gestae, sicuti ego aestimo, satis amplae magnificaeque fuere, uerum

aliquanto minores tamen quam fama feruntur. sed quia prouenere ibi

scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium fcta pro

maximis celebrantur. ita eorum qui fecere uirtus tanta habetur,

quantum eam uerbis potuere extollere praeclara ingenia. at populo

Romano numquam ea copia fuit, quia prudentissimus quisque maxime

negotiosus erat, ingenium nemo sine corpore exercebat, optimus quisque

facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum

narrare malebat.

Igitur domi militiaeque boni mores colebantur; concordia maxima,

minima auaritia erat; ius bonumque apud eos non legibus magis quam

natura ualebat. iurgia discordias simultates cum hostibus

exercebant, ciues cum ciuibus de uirtute certabant. in suppliciis deorum

magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. duabus his artibus,

audacia in bello, ubi pax euenerat aequitate, seque remque publicam

curabant. quarum rerum ego maxima documenta haec habeo, quod in

bello saepius uindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem

pugnauerant quique tardius reuocati proelio excesserant, quam qui signa

relinquere aut pulsi loco cedere ausi erant; in pace uero quod

beneficiis magis quam metu imperium agitabant et accepta iniuria

ignoscere quam perseque malebant.

Sed ubi labore atque iustitia res publica creuit, reges magni

bello domiti, nationes ferae et populi ingentes ui subacti, Carthago

aemula imperi Romani ab stirpe interiit, cuncta maria terraeque

patebant, saeuire fortuna ac miscere omnia coepit. qui labores,

pericula, dubias atque asperas res facile tolerauerant, iis otium

diuitiaeque, optanda alias, oneri miseriaeque fuere. igitur primo

pecuniae, deinde imperi cupido creuit: ea quasi materies omnium malorum

fuere. namque auaritia fidem probitatem ceterasque artis bonas

subuertit; pro his superbiam, crudelitatem, deos neglegere, omnia

uenalia habere edocuit. ambitio multos mortalis falsos fieri

subegit, aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere,

amicitias inimicitiasque non ex re, sed ex commodo aestimare, magisque

uultum quam ingenium bonum habere. haec primo paulati crescere,

interdum uindicari; post ubi contagio quasi pestilentia inuasit, ciuitas

immutata, imperium ex iustissimo atque optimo crudele intolerandumque

factum.

Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat,

quod tamen uitium propius uirtutem erat. nam gloriam honorem

imperium bonus et ignauos aeque sibi exoptant; sed ille uera uia

nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit.

auaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupiuit: ea

quasi uenenis malis inbuta corpus animumque uirilem effeminat, semper

infinita et insatiabilis est, neque copia neque inopia

minuitur. sed postquam L. Sulla armis recepta re publica bonis

initiis malos euentus habuit, rapere omnes, trahere, domum alius, alius

agros cupere, neque modum neque modestiam uictores habere, foeda

crudeliaque in ciuis facinora facere. huc accedebat, quod L. Sulla

exercitum, quem in Asia ductauerat, quo sibi fidum faceret, contra morem

maiorum luxuriose nimisque liberaliter habuerat. loca amoena, uoluptaria

facile in otio ferocis militum animos molliuerant: ibi primum

insueuit exercitus populi Romani amare potare, signa tabulas pictas uasa

caelata mirair, ea priuatim et publice rapere, delubra spoliare, sacra

profanaque omnia polluere. igitur ii milites, postquam uictoriam

adepti sunt, nihil relicui uictis fecere. quippe secundae res

sapientium animos fatigant: ne illi corruptis moribus uictoriae

temperarent.

Postquam diuitiae honori esse coepere et eas gloria imperium

potentia sequebatur, hebescere uirtus, paupertas probro haberi,

innocentia pro maleuolentia duci coepit. igitur ex diuitiis

iuuentutem luxuria atque auaritia cum superbia inuasere: repere

consumere, sua parui pendere, aliena cupere, pudorem pudicitiam, diuina

atque humana promiscua, nihil pensi neque moderati habere. operae

pretium est, cum domos atque uillas cognoueris in urbium modum

exaedificatas, uisere templa deorum, quae nostri maiores, religiosissimi

morales, fecere. uerum illi delubra deorum pietate, domos suas

gloria decorabant, neque uictis quicquam praeter iniuriae licentiam

eripiebant. at hi contra, ignauissimi homines, per summum scelus

omnia ea sociis adimere, quae fortissimi uiri uictores reliquerant:

proinde quasi iniuriam facere, id demum esset imperio uti.

nam quid ea memorem, quae nisi iis qui uidere nemini credibilia

sunt, a priuatis compluribus subuersos montis, maria constrata esse?

quibus mihi uidentur ludibrio fuisse diuitiae: quippe quas honeste

habere licebat, abuti per turpitudinem properabant. sed libido

stupri ganeae ceterique cultus non minor incesserat: uiri muliebria

pati, mulieres pudicitiam in propatulo habere; uescendi causa terra

marique omnia exquirere; dormire prius quam somni cupido esset; non

famem aut sitim, neque frigus neque lassitudinem opperiri, sed ea omnia

luxu antecapere. haec iuuentutem, ubi familiares opes defecerant,

ad facinora incendebant: animus inbutus malis artibus haud facile

libidinibus carebat; eo profusius omnibus modis quaestui atque sumptui

deditus erat.

In tanta tamque corrupta ciuitate Catilina, id quod factu

facillimum erat, omnium flagitiorum atque facinorum circum se tamquam

stipatorum cateruas habebat. nam quicumque impudicus adulter ganeo

manu uentre pene bona patria lacerauerat, quique alienum aes grande

conflauerat, quo flagitium aut facinus redimeret, praeterea omnes

undique parricidae sacrilegi conuicti iudiciis aut pro factis iudicium

timentes, ad hoc quos manus atque lingua periurio aut sanguine ciuili

alebat, postremo omnes quos flagitium egestas conscius animus

exagitabat, ii Catilinae proximi familiaresque erant. quod si quis

etiam a culpa uacuos in amicitiam eius inciderat, cottidiano usu atque

illecebris facile par similisque ceteris efficiebatur. sed maxume

adulescentium familiaritates appetebat: eorum animi molles etiam et

fluxi dolis haud difficulter capiebantur. nam ut cuiusque

studium ex aetate flagrbat, aliis scorta praebere, aliis canes atque

equos mercare; postremo neque sumptui neque modestiae suae parcere, dum

illos obnoxios fidosque sibi faceret. scio fuisse nonnullos, qui

ita existimarent iuuentutem, quae domum Catilinae frequentabat, parum

honeste pudicitiam habuisse; sed ex aliis rebus magis, quam quod cuiquam

id compertum foret, haec fama ualebat.

Iam primum adulescens Catilina multa nefanda stupra fecerat, cum

uirgine nobili, cum sacerdote Vestae, alia huiusce modi contra ius

fasque. postremo captus amore Aureliae Orestillae, cuius praeter

formam nihil umquam bonus laudauit, quod ea nubere illi dubitabat timens

priuignum adulta aetate, pro certo creditur necato filio uacuam domum

scelestis nuptiis fecisse. quae quidem res mihi in primis uidetur

causa fuisse facinus maturandi. namque animus impurus, dis

hominibusque infestus, neque uigiliis neque quietibus sedari poterat:

ita conscientia mentem excitam uastabat. igitur colos exanguis,

foedi oculi, citus modo, modo tardus incessus: prorsus in facie uultuque

uecordia inerat.

Sed iuuentutem, quam, ut supra diximus, illexerat, multis modis

mala facinora edocebat. ex illis testis signatoresque falsos

commodare; fidem fortunas pericula uilia habere; post ubi eorum famam

atque pudorem attriuerat, maiora alia imperabat. si causa peccandi

in praesens minus suppetebat, nihilo minus insontis sicuti sontis

circumuenire iugulare: scilicet ne per otium torpescerent manus aut

animus, gratuito potius malus atque crudelis erat.

His amicis sociisque confisus Catilina, simul quod aes alienum per omnis terras

ingens erat et quod plerique Sullani milites, largius suo usi, rapinarum

et uictoriae ueteris memores ciuile bellum exoptabant, opprimendae rei

publicae consilium cepit. in Italia nullus exercitus, Cn. Pompeius

in extremis terris bellum gerebat; ipsi consulatum petenti magna spes,

senatus nihil sane intentus: tutae tranquillaeque res omnes, sed ea

prorsus opportuna Catilinae.

Igitur circitr Kalendas Iunias L. Caesare et C. Figulo consulibus

primo singulos appellare; hortari alios, alios temptare; opes suas,

imparatam rem publicam, magna praemia coniurationis docere. ubi

satis explorata sunt quae uoluit, in unum omnis conuocat, quibus maxima

necessitudo et plurimum audaciae inerat. eo conuenere senatorii

ordinis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus,

C. Cethegus. P. et Ser. Sullae Ser. filii, L. Vargunteius, Q. Annius,

M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius; praeterea ex equestri

ordine M. Fuluius Nobilior, L. Statilius, P. Gabinius Capito,

C. Cornelius; ad hoc multi ex coloniis et municipiis domi nobiles.

erant praeterea complures paulo occultius consili huiusce participes

nobiles, quos magis dominationis spes hortabatur quam inopia aut alia

necessitudo. ceterum iuuentus pleraque, sed maxime nobilium

Catilinae inceptis fauebat: quibus in otio uel magnifice uel molliter

uiuere copia erat; incerta pro certis, bellum quam pacem malebant.

fuere item ea tempestate qui crederent M. Licinium Crassum non ignarum

eius consili fuisse: quia Cn. Pompeius, inuisus ipsi, magnum exercitum

ductabat, cuiusuis opes uoluisse contra illius potentiam crescere, simul

confisum, si coniuratio ualuisse, facile apuid illos principem se fore.

Sed antea item coniurauere pauci contra rem publicam, in quis

Catilina fuit. de qua quam uerissime potero dicam. L. Tullo et

M'. Lepido consulibus P. Autronius et P. Sulla designati consules

legibus ambitus interrogati poenas dederant. post paulo Catilina

pecuniarum repetundarum reus prohibitus erat consulatum petere, quod

intra legitimos dies profiteri nequiuerat. erat eodem tempore

Cn. Piso, adulescens nobilis, summae audaciae, egens, factiosus, quem ad

perturbandam rem publicam inopia atque mali mores stimulabant. cum

hoc Catilina et Autronius circiter Nonas Decembris consilio communicato

parabant in Capitolio Kalendis Ianuariis L. Cottam et L. Torquatum

consules interficere, ipsi fascibus correptis Pisnem cum exercitu ad

obtinendas duas Hispanias mittere. ea re cognita rursus in Nonas

Februarias consilium caedis transtulerant. iam tum non consulibus

modo, sed plerisque senatoribus Perniciem machinabantur. quod ni

Catilina maturasset pro curia signum sociis dare, eo die post conditam

urbem Romam pessimum facinus patratum foret. quia nondum frequentes

armati conuenerant, ea res consilium diremit.

Postea Piso in citeriorem Hispaniam quaestor pro praetore missus

est annitente Crasso, quod eum infestum inimicum Cn. Pompeio cognouerat.

neque tamen senatus prouinciam inuitus dederat, quippe foedum

hominem a re publica procul esse uolebat, simul quia boni complures

praesidium in eo putabant et iam tum potentia Pompei formidulosa erat.

sed is Piso in prouincia ab equitibus Hispanis, quos in exercitu

ductabat, iter faciens occisus est. sunt qui ita dicant imperia

eius iniusta superba crudelia barbaros nequiuisse pati; alii autem,

equites illos, Cn. Pompei ueteres fidosque clientis, uoluntate eius

Pisonem aggressos: numquam Hispanos praeterea tale facinus fecisse, sed

imperia saeua multa antea perpessos. nos eam rem in medio

relinquemus. de superiore coniuratione satis dictum.

Catilina ubi eos, quos paulo ante memoraui, conuenisse uidet,

tametsi cum singulis multa saepe egerat, tamen in rem fore credens

uniuersos appellare et cohortari, in abditam partem aedium secedit atque

ibi omnibus arbitris procul amotis orationem huiusce modi habuit:

`Ni uirtus fidesque uestra spectata mihi foret, nequiquam opportuna res

cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent, neque ego

per ignauiam aut uana ingenia incerta pro certis captarem. sed

quia multis et magnis tempestatibus uos cognoui fortis fidosque mihi, eo

animus ausus est maximum atque pulcherrimum facinus incipere, simul quia

uobis eadem quae mihi bona malaque esse intellexi; nam idem uelle

atque idem nolle, ea demum firma amicitia est.

'Sed ego quae mente agitaui, omnes iam anteadiuersi audistis. ceterum mihi in dies

magis animus accenditur, cum considero, quae condicio uitae futura sit,

nisi nosmet ipsi uindicamus in libertatem. nam postquam res

publica in paucorum potentium ius atque dicionem concessit, semper illis

reges tetrarchae uectigales esse, populi nationes stipendia pendere;

ceteri omnes, strenui boni, nobiles atque ignobiles, uulgus fuimus sine

gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si res publica ualeret,

formidini essemus. itaque omnis gratia potentia honor diuitiae

apud illos sunt aut ubi illi uolunt; nobis reliquere pericula repulsas

iudicia egestatem.

'Quae quo usque tandem patiemini, o fortissimi

uiri? nonne emori per uirtutem praestat quam uitam miseram atque

inhonestam, ubi alienae superbiae ludibrio fueris, per dedecus amittere?

uerum enim uero, pro deum atque hominum fidem, uictoria in manu

nobis est, uiget aetas, animus ualet; contra illis annis atque diuitiis

omnia consenuerunt. tantummodo incepto opus est, cetera res expediet.

etenim quis mortalium, cui uirile ingenium est, tolerare potest

illis diuitias superare, quas profundant in extruendo mari et montibus

coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria deesse? illos

binas aut amplius domos continuare, nobis larem familiarem nusquam ullum

esse? cum tabulas signa toreumata emunt, noua diruunt, alia

aedificant, postremo omnibus modis pecuniam trahunt uexant, tamen summa

libidine diuitias suas uincere nequeunt. at nobis est domi inopia,

foris aes alienum, mala res, spes multo asperior: denique quid relicui

habemus praeter miseram animam?

'Quin igitur expergiscimini? en illa, illa quam

saepe optastis libertas, praeterea diuitiae decus gloria

in oculis sita sunt; fortuna omnia ea uictoribus praemia posuit.

res tempus pericula egestas belli spolia magnifica magis quam oratio mea

uos hortantur. uel imperatore uel milite me utimini: neque animus

neque corpus a uobis aberit. haec ipsa, ut spero, uobiscum una

consul agam, nisi forte me anius fallit et uos seruire magis quam

imperare parati estis.'

Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed

neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta mouere magna merces

uidebatur, tamen postulauere plerique, ut proponeret, quae condicio

belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei

haberent. tum Catilina polliceri tabulas nouas, proscriptionem

locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum

atque libido uictorum fert; praeterea esse in Hispania citeriore

Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consili sui

participes; petere consulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore

speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus

circumuentum; cum eo se consulem initium agendi facturum. ad hoc

maledictis increpabat omnis bonos, suorum unum quemque nominans laudare:

admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, compluris periculi

aut ignominiae, multos uictoriae Sullanae, quibus ea praedae fuerat.

postquam omnium animos alacris uidet, cohortatus, ut petitionem

suam curae haberent, conuentum dimisit.

Fuere ea tempestate qui dicerent Catilinam oratione habita, cum ad

ius iurandum popularis sceleris sui adigeret, humani corporis sanguinem

uino permixtum in pateris circumtulisse: inde cum post execrationem

omnes degustauissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consueuit,

aperuisse consilium suum, atque eo dicationem fecisse, quo inter se fidi

magis forent alius alii tanti facinoris conscii. nonnulli ficta et

haec et multa praeterea existimabant ab iis, qui Ciceronis inuidiam quae

postea orta est leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas

dederant. nobis ea res pro magnitudine parum comperta est.

Sed in ea coniuratione fuit Q. Curius, natus haud obscuro loco,

flagitiis atque facinoribus coopertus, quem censores senatu probri

gratia mouerant. huic homini non minor uanitas inerat quam audacia:

neque reticere quae audierat, neque suamet ipse scelera occltare,

prorsus neque dicere neque facere quicquam pensi habebat. erat ei

cum Fuluia, muliere nobili, stupri uetus consuetudo. cui cum minus

gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria

montisque polliceri coepit et minari etiam ferro, ni sibi obnoxia foret,

postremo ferocius agitare quam solitus erat. at Fuluia

insolentiae Curi causa cognita tale periculum rei

publicae haud occultum habuit, sed sublato auctore de Catilinae

coniuratione quae quoque modo audierat compluribus narrauit.

Ea res in primis studia hominum accendit ad consulatum mandandum M. Tullio

Ciceroni. namque antea pleraque nobilitas inuidia aestuabat, et

quasi pollui consulatum credebant, si eum quamuis egregius homo nouos

adeptus foret. sed ubi periculum aduenit, inuidia atque superbia post

fuere.

Igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et C.

Antonius. quod factum primo popularis coniurationis concusserat.

neque tamen Catilinae furor minuebatur, sed in dies plura agitare: arma

per Italiam locis opportunis parare, pecuniam sua aut amicorum fide

sumptam mutuam Faesulas ad Manlium quendam portare, qui postea princeps

fuit belli faciendi. ea tempestate plurimos cuiusque generis

homines assciuisse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae primo

ingentis sumptus stupro corporis tolerauerant, post ubi aetas tantummodo

quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflauerant.

per eas se Catilina credebat posse seruitia urbana sollicitare,

urbem incendere, uiros earum uel adiungere sibi uel interficere.

Sed in iis erat Sempronia, quae multa saepe uirilis audaciae

facinora commiserat. haec mulier genere atque forma, praeterea

uiro liberis satis fortunata fuit; litteris Graecis [et] Latinis docta,

psallere [et] saltare elegantius quam necesse est probae, multa alia,

quae instrumenta luxuriae sunt. sed ei cariora semper omnia quam

decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae minus parceret, haud

facile discerneres; libidosic accensa, ut saepius peteret uiros quam

peteretur. sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum

abiurauerat, caedis conscia fuerat: luxuria atque inopia praeceps

abierat. uerum ingenium eius haud absurdum: posse uersus facere,

iocum mouere, sermone uti uel modesto uel molli uel procaci; prorsus

multae facetiae multusque lepos inerat.

His rebus comparatis Catilina nihilo minus in proximum annum

consulatum petabat, sperans, si designatus foret, facile se ex uoluntate

Antonio usurum. neque interea quietus erat, sed omnibus modis insidias

parabat Ciceroni. neque illi tamen ad cauendum dolus aut astutiae

deerant. namque a principio consulatus sui multa pollicendo per

Fuluiam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoraui, consilia

Catilinae sibi proderet; ad hoc collegam suum Antonium pactione

prouinciae perpulerat, ne contra rem publicam sentiret; circum se

praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. postquam dies

comitiorum uenit et Catilinae neque petitio neque insidiae, quas

consulibus in campo fecerat, prospere cessere, constituit bellum facere

et extrema omnia experiri, quoniam quae occulte temptauerat aspera

foedaque euenerant. igitur C. Manlium Faesulas atque in eam partem

Etruriae, Septimium quendam Camertem in agrum Picenum,

C. Iulium in Apuliam dimisit, praeterea alium alio, quem ubique

opportunum sibi fore credebat.

Interea Romae multa simul moliri: consulibus insidias tendere, parare

incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere; ipse cum telo esse,

item alios iubere, hortari uti semper intenti paratique essent; dies

noctisque festinare uigilare, neque insomniis neque labore fatigari.

postremo, ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta

nocte coniurationis principes conuocat per M. Porcium Laecam,

ibique multa de ignauia eorum questus docet se Manlium praemisisse ad

eam multitudinem, quam ad capienda arma parauerat, item alios in alia

loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum

proficisc cupere, si prius Ciceronem oppressisset: eum suis consiliis

multum officere. igitur perterritis ac dubitantibus ceteris C. Cornelius eques

Romanus operam suam pollicitus et cum eo L. Vargunteius senator

constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum

introire ad Ciceronem ac de improuiso domi suae imparatum confodere.

Curius ubi intellegit, quantum periculum consuli impendeat, propere

per Fuluiam Ciceroni dolum qui parabatur enuntiat. ita illi ianua

prohibiti tantum facinus frustra susceperant.

Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore iniuriae nouarum

rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat,

praeterea latrones cuiusque generis, quorum in ea regione magna copia

erat, nonnullos ex Sullanis coloniis, quibus libido atque luxuria ex

magnis rapinis nihil relicui fecerant.

Ea cum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque

urbem ab insidiis priuato consilio longius tueri poterat neque,

exercitus Manli quantus aut quo consilio foret, satis compertum habebat,

rem ad senatum refert, iam antea uulgi rumoribus exagitatam.

itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, senatus decreuit, darent

operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. ea

potestas per senatum more Romano magistratui maxima permittitur:

exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque

ciuis, domi militiaeque imperium atque indicium summum habere; aliter

sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est.

Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitauit,

quas Faesulis allatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat C. Manlium

arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI Kalendas Nouembris.

simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia

nuntiabant, alii conuentus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia

seruile bellum moueri. igitur senati decreto Q. Marcius Rex

Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi---

ii utrique ad urbem imperatores erant, impediti ne triumpharent

calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta uendere mos erat

---, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in

agrum Picenum, iisque permissum, uti pro tempore atque periculo

exercitum compararent. ad hoc, si quis indicauisset de

coniuratione, quae contra rem publicam facta erat, praemium seruo

libertatem et sestertia centum, libero impunitatem eius rei et sestertia

ducenta [milia]; itemque decreuere, uti gladiatoriae familiae

Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cuiusque opibus, Romae

per totam urbem uigiliae haberentur iisque minores magistratus

praeessent.